El reto de evaluar los Presupuestos Participativos: revisión de modelos y planteamiento de una propuesta sintética
The Challenge of Evaluating Participatory Budgets: Review of Models and Approach to a Synthetic Proposal
Resumo (en)
Participatory budgets (PB) have become the most widespread mechanism in the framework of the construction of participatory democracies on a planetary scale. At the same time, although at a slower pace, there has been a proliferation of initiatives that seek to gauge the democratic quality of these public budgetary management processes. The diversity of experiences, the heterogeneity of socio-political contexts in which they are implemented, and their own evolution have generated a wide but confusing analytical repertoire for the evaluative practice of participatory budgets. Consequently, to adequately evaluate this mechanism of democratic deepening constitutes a challenge, in addition to an imperative for administrations and analysts. The ultimate aim of this paper is to formulate a proposal for a synthetic evaluation model that gathers and organizes this repertoire of works. The method involved a review of the existing evaluative models in the scientific literature by identifying the analytical axes included in each of the proposals. Based on this analysis, a proposal is formulated that integrates the results of the review and includes other emerging categories of analysis. The proposed model includes 105 indicators grouped into 35 areas, 15 criteria and 4 dimensions. The results provide significant innovations in two directions. On the one hand, in terms of the internal structure of the proposed model, a complete methodological sequence is incorporated that overcomes the fragmentation in terms of the levels of categorization of the previous inputs analyzed. On the other hand, in terms of its content, the model includes an area related to the deployment and development of the participatory process, which allows the incorporation of contingent variables that contribute to registering the dynamism of these experiences. Consequently, the indicators included in the model, in addition to being relevant, measurable and easy to apply, are sensitive to capture those aspects that can contribute to plan how to face the limitations detected and strengthen the potential of the different processes that are implemented. This model aims to contribute to the design of systematic evaluation procedures and could be used to evaluate future experiences.
Referências
Abelson, Julia; Forest, Pierre-Gerlier; Eyles, John; Smith, Patricia; Martin, Elisabeth; y Gauvin, François-Pierre (2003), “Deliberations about Deliberative Methods: Issues in the Design and Evaluation of Public Participation Processes”, en Social Science and Medicine, Vol. 57 N° 2, July, pp. 239-251. DOI: https://doi.org/10.1016/S0277-9536(02)00343-X
Allegretti, Giovanni; García Leiva, Patricia; y Paño Yánez, Pablo (2011), Viajando por los presupuestos participativos: buenas prácticas, obstáculos y aprendizajes, Málaga, Centro de Ediciones de la Diputación de Málaga.
Allegretti, Giovanni y Lopes Alves, Mariana (2011), “Evaluar a los presupuestos participativos: un ejercicio dinámico”, en Democracia participativa y presupuestos participativos: acercamiento y profundización sobre el debate actual, Andrés Falck y Pablo Paño Yáñez (eds.), Málaga, Parlocal.
Anduiza Perea, Eva y Maya, Sergi (2005), La qualitat en la participació: una proposta d’indicadors, Barcelona, Fundació Jaume Bofill.
Baiocchi, Gianpaolo y Ganuza, Ernesto (2016), Popular Democracy: the Paradox of Participation, Stanford, Stanford University Press. DOI: https://doi.org/10.1515/9781503600775
Barbosa, Jorge Winston; Barbosa-Herrera, Juan Carlos; y Rodríguez Villabona, Margarita (2013), “Revisión y análisis documental para estado del arte: una propuesta metodológica desde el contexto de la sistematización de experiencias educativas”, en Bibliotecológica: Archivonomía, Bibliotecología e Información, Vol. 27 Nº 139, pp. 83-105. DOI: https://doi.org/10.1016/S0187-358X(13)72555-3
Blanco, Ismael (2009), “Gobernanza urbana y políticas de regeneración: el caso de Barcelona”, en Revista Española de Ciencia Política, Nº 20, pp. 125-146.
Blanco Ismael y Gomá, Ricard (2002), Gobiernos locales y redes participativas, Barcelona, Ariel.
Brugué, Joaquim (2018), “Los ritmos y los tumbos de la participación ciudadana”, en Revista Cuadernos Manuel Giménez Abad, Nº 16, pp. 154-165.
Cabannes, Yves (2004), “Presupuestos participativos: marco conceptual y análisis de su contribución a la gobernanza urbana y a los objetivos de desarrollo del milenio. Documento conceptual”, Quito, Campaña Global para la Gobernanza Urbana, Programa de Naciones Unidas para los Asentamientos Humanos.
Calvo, Manuel; Ger, Alicia; Gómez-Quintero, Juan David; Martínez, Mariana; y Tomás, Eva (2017), Evaluación de los presupuestos participativos del Ayuntamiento de Zaragoza, Zaragoza, Ayuntamiento de Zaragoza. Oficina Técnica de Participación, Transparencia y Gobierno Abierto.
Conley, Alexander y Moote, Margaret (2003), “Evaluating Collaborative Natural Resource Management”, en Society and Natural Resources, Vol. 16 Nº 5, pp. 371-386. DOI: https://doi.org/10.1080/08941920309181
Costa, Danielle Martins Duarte (2010), “Vinte anos de orçamento participativo: análise das experiências em municípios brasileiros”, en Cadernos Gestão Pública e Cidadania, Vol. 15 Nº 56, pp. 8-28. DOI: https://doi.org/10.12660/cgpc.v15n56.3190
Da Rocha Resende, Paulo Edgar (2012), “Cartografías de la participación. Entre los límites del liberalismo y de la democracia en Barcelona y São Paulo”, Barcelona, Universitat Autónoma de Barcelona. Tesis Doctoral.
Dahl, Robert (2002), La poliarquía: participación y oposición, Madrid, Tecnos.
Dias, Nelson (org.) (2018), Hope for Democracy: 30 Years of Participatory Budgeting Worldwide, Faro, Epopeia Records; Oficina, https://www.oficina.org.pt/uploads/7/0/6/1/70619115/hope_for_democracy_-_digital.pdf
Dias, Nelson y Júlio, Simone (2018), “The Next Thirty Years of Participatory Budgeting in the World Start Today”, en Hope for Democracy. 30 Years of Participatory Budgeting Worlwide, Nelson Dias (org.), Faro, Epopeia Records; Oficina, pp. 15-34, https://www.oficina.org.pt/hopefordemocracy.html
Dulzaides Iglesias, María Elinor y Molina Gómez, Ana María (2004), “Análisis documental y de información: dos componentes de un mismo proceso”, en ACIMED, Vol. 12 N° 2, marzo-abril, pp. 1-4, http://scielo.sld.cu/scielo.php?script=sci_arttext&pid=S1024-94352004000200011&lng=es&tlng=es, 22-09-2020.
Fedozzi, Luciano Joel y Furtado, Adriana (2009), “Monitorizando el presupuesto participativo de Porto Alegre: una propuesta ilustrativa sobre indicadores de evaluación para procesos participativos”, en Participación y calidad democrática. Evaluando las nuevas formas de democracia participativa, Marc Parés (coord.), Barcelona, Ariel.
Fedozzi, Luciano Joel y Martins, André Luís (2015), “Trajetória do orçamento participativo de Porto Alegre: representação e elitização política”, en Lua Nova: Revista de Cultura e Política, Nº 95, mayo-agosto, pp. 181-224. DOI: https://doi.org/10.1590/0102-6445181-223/95
Font, Joan y Galais, Carolina (2011), “The Qualities of Local Participation: the Explanatory Role of Ideology, External Support and Civil Society as Organizer”, en International Journal of Urban and Regional Research, Vol. 35 Nº 5, pp. 932-948. DOI: https://doi.org/10.1111/j.1468-2427.2011.01018.x
Fung, Archon (2006), “Varieties of Participation in Complex Governance”, en Public Administration Review, Vol. 66 Special Issue, pp. 66-75. DOI: https://doi.org/10.1111/j.1540-6210.2006.00667.x
Galais, Carolina; Navarro, Clemente J.; y Fontcuberta, Paloma (2013), “La calidad de los procesos participativos locales: indicadores y factores explicativos contextuales. El caso de Andalucía”, en Revista Española de Ciencia Política, Nº 32, julio, pp. 65-87.
Ganuza, Ernesto (2005), “Democracia y nuevos horizontes: emergencia y límites de los presupuestos participativos en España”, en Acciones e Investigaciones Sociales, Nº 20, pp. 5-39.
Ganuza, Ernesto y Gómez Fortes, Braulio (2008), Control político y participación en democracia: los presupuestos participativos, Madrid, Fundación Alternativas.
Gilman, Hollie Russon (2012), “Transformative Deliberations: Participatory Budgeting in the United States”, en Journal of Public Deliberation, Vol. 8 Nº 2, Article 11. DOI: https://doi.org/10.16997/jdd.139
Gilman, Hollie Russon (2016), Democracy Reinvented: Participatory Budgeting and Civic Innovation in America, Washington, Brookings Institution Press.
Goldfrank, Benjamin (2006), “Los procesos de presupuesto participativo en América Latina: éxito, fracaso y cambio”, en Revista de Ciencia Política, Vol. 26 Nº 2, pp. 3-28. DOI: https://doi.org/10.4067/S0718-090X2006000200001
Goldfrank, Benjamin (2019), “La difusión y el diseño de los presupuestos participativos en Brasil y los Estados Unidos”, en Revista de Ciencia Política y Gobierno, Vol. 6 Nº 11, pp. 59-80.
Ispizua, Marian y Lavia, Cristina (2016), La investigación como proceso: planificación y desarrollo, Madrid, Dextra Editorial.
Jorba, Laia y Anduiza, Eva (2009), “¿Por qué y cómo evaluar la participación?”, en Participación y calidad democrática. Evaluando las nuevas formas de democracia participativa, Marc Parés (coord.), Barcelona, Ariel.
Jorba, Laia; Martí, Joel; y Parés, Marc (2007), La qualitat en la participació: orientacions per a l’avaluació participada, Barcelona, Fundació Jaime Bofill.
Lerner, Josh y Secondo, Donata (2012), “By the People, for the People: Participatory Budgeting from the Bottom up in North America”, en Journal of Public Deliberation, Vol. 8 Nº 2, Article 2. DOI: https://doi.org/10.16997/jdd.148
Lorente, Jaime y Sánchez-Vítores, Irene (2018), “La desafección en las urnas: las elecciones generales de 2015 en España”, en Reis: Revista Española de Investigaciones Sociológicas, N° 161, pp. 41-62.
McNulty, Stephanie (2019), “Participación decepcionante: una evaluación de quince años de la Ley Nacional del Presupuesto Participativo”, en Revista de Ciencia Política y Gobierno, Vol. 6 Nº 11, pp. 7-30.
Miller, Steven A.; Hildreth, R. W.; y Stewart, LaShonda (2019), “The Modes of Participation: a Revised Frame for Identifying and Analyzing Participatory Budgeting Practices”, en Administration and Society, Vol. 51 Nº 8, pp. 1254-1281. DOI: https://doi.org/10.1177/0095399717718325
Montecinos, Egon (2009), “El presupuesto participativo en América Latina. ¿Complemento o subordinación a la democracia representativa?”, en Revista del CLAD Reforma y Democracia, N° 44, junio, pp. 145-174.
Montecinos, Egon (2014), “Diseño institucional y participación ciudadana en los presupuestos participativos. Los casos de Chile, Argentina, Perú, República Dominicana y Uruguay”, en Política y Gobierno, Vol. 21 Nº 2, pp. 349-376.
Montero, José Ramón; Gunther, Richard; y Torcal, Mariano (1998), “Actitudes hacia la democracia en España: legitimidad, descontento y desafección”, en Reis: Revista Española de Investigaciones Sociológicas, Nº 83, pp. 9-49. DOI: https://doi.org/10.2307/40184120
Navarro, Clemente J. (2008), “Los rendimientos de los mecanismos de participación: propuesta de sistema de evaluación y aplicación al caso de los presupuestos participativos”, en Revista del CLAD Reforma y Democracia, Nº 40, febrero, pp. 81-102.
Navarro, Clemente J.; Galais, Carolina; Font, Joan; Fontcuberta, Paloma; y Ganuza, Ernesto (2010), “Medir y explicar la calidad de la participación a nivel municipal”, documento presentado en el X Congreso Español de Sociología, GT08. Grupo de Trabajo de Sociología Política. Sesión Nº 3 “Ciudadanía y participación política”, Pamplona, España, 1 al 3 de julio.
Parés, Marc (coord.) (2009), Participación y calidad democrática: evaluando las nuevas formas de democracia participativa, Barcelona, Ariel.
Parés, Marc; Pomeroy, Melissa; y Díaz, Leonardo. (2007), Guía práctica para la evaluación de procesos participativos, Barcelona, Observatorio Internacional de Democracia Participativa.
Parry, Geraint; Moyser, George; y Day, Neil (1992), Political Participation and Democracy in Britain, New York, Cambridge University Press. DOI: https://doi.org/10.1017/CBO9780511558726
Pharr, Susan J. y Putnam, Robert D. (eds.) (2018), Disaffected Democracies: What’s Troubling the Trilateral Countries?, Princeton, Princeton University Press. DOI: https://doi.org/10.2307/j.ctv39x5n8
Pindado, Fernando (2000), La participación ciudadana en la vida de las ciudades, Barcelona, Del Serbal.
Pineda, Carmen (2009), “Los presupuestos participativos en España: un nuevo balance”, en Revista de Estudios de la Administración Local y Autonómica, Nº 311, septiembre-diciembre, pp. 277-301. DOI: https://doi.org/10.24965/reala.v0i311.9692
Pineda, Carmen y Pires, Valdemir (2012), “Características de las experiencias españolas de presupuesto participativo: intento de encuadramiento en una tipología”, en Gestión y Análisis de Políticas Públicas, Vol. 4 Nº 7 (Nueva Época), pp. 51-90. DOI: https://doi.org/10.24965/gapp.v0i7.9880
Röcke, Anja (2014), Framing Citizen Participation: Participatory Budgeting in France, Germany and the United Kingdom, Basingstoke, Springer. DOI: https://doi.org/10.1057/9781137326669
Rosener, Judy B. (1978), “Citizen Participation: Can We Measure its Effectiveness?”, en Public Administration Review, Vol. 38 Nº 5, pp. 457-463. DOI: https://doi.org/10.2307/975505
Rowe, Gene y Frewer, Lynn Jayne (2000), “Public Participation Methods: a Framework for Evaluation”, en Science, Technology and Human Values, Vol. 25 Nº 1, pp. 3-29. DOI: https://doi.org/10.1177/016224390002500101
Schneider, Cecilia y Díaz Rosaenz, Micaela (2016), “Democracia y participación local: debates teóricos y análisis empírico de los presupuestos participativos en las ciudades argentinas”, en RIEM: Revista Iberoamericana de Estudios Municipales, Nº 13, pp. 139-169.
Sintomer, Yves (2005), “Los presupuestos participativos en Europa: retos y desafíos”, en Revista del CLAD Reforma y Democracia, Nº 31, febrero, pp. 63-92.
Sintomer, Yves (2009), La démocratie participative, Paris, La Documentation Française.
Sintomer, Yves; Herzberg, Carsten; y Röcke, Anja (2008), “Participatory Budgeting in Europe: Potentials and Challenges”, en International Journal of Urban and Regional Research, Vol. 32 Nº 1, pp. 164-178. DOI: https://doi.org/10.1111/j.1468-2427.2008.00777.x
Subirats, Joan (2005), “Catorce puntos esenciales sobre la evaluación de las políticas públicas con especial referencia al caso de las políticas sociales”, en Ekonomiaz: Revista Vasca de Economía, Nº 60 Fascículo 1 (La evaluación de políticas públicas), pp. 18-37.
Valles, Miguel (1997), Técnicas cualitativas de investigación social. Reflexión metodológica y práctica profesional, Madrid, Síntesis.
Como Citar
Licença
Direitos autorais (c) 2021 Elisa Esteban-Carbonell, Sandra Romero-Martín, Eva María Tomás-del Río, Juan David Gómez-Quintero

Este trabalho está licenciado sob uma licença Creative Commons Attribution-NonCommercial 4.0 International License.
O conteúdo da revista é distribuído sob a licença Creative Commons Atribuição Não Comercial 4.0 Internacional (CC BY-NC-4.0), que permite aos usuários copiar, usar, difundir, transmitir e exibir publicamente o conteúdo, desde que a autoria seja citada (https://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0).